Powiaty Województwo Lubelskie. Powiaty Lublelskie, powiaty. www.w-lubelskie.pl

Powiat bialski -> Gmina Terespol

Kliknij na gmine, aby otrzymać szczegółowe informacje.

Województwo Lubelskie - Powiat bialski - Gmina Terespol

Dane podstawowe

Gmina Terespol to gmina wiejska w województwie lubelskim, w powiecie bialskim. W latach 1975-1998 gmina położona była w województwie bialskopodlaskim.
Siedziba gminy to Terespol.
Według danych z 30 czerwca 20042, gminę zamieszkiwało 7097 osób.

Struktura powierzchni
Według danych z roku 20026, gmina Terespol ma obszar 141,31 km², w tym:

użytki rolne: 73%
użytki leśne: 14%

Gmina stanowi 5,13% powierzchni powiatu.

Demografia
Dane z 30 czerwca 2004:

Opis	Ogółem		Kobiety		Mężczyźni
jednostka	osób	%	osób	%	osób	%
populacja	7097	100	3642	51,3	3455	48,7
gęstość zaludnienia (mieszk./km²)	50,2		25,8		24,4

Informacje ogólne
Władze samorządowe
Infrastruktura
Gospodarka
Walory turystyczne
Historia
Zabytki

Władze samorządowe

Urząd Gminy Terespol
ul. Wojska Polskiego 47,
21-550 Terespol
tel. (083) 376 12 20

Infrastruktura

Gmina Terespol ma bardzo dobrze rozbudowaną infrastrukturę techniczną, na którą składają się: komunikacja, sieć energetyczna i telekomunikacyjna, kanalizacja i wodociągi. Po wstąpieniu do Unii Europejskiej gmina Terespol jest ważnym miejscem magazynowo-składowym i transportowo-tranzytowym na mapie międzynarodowych szlaków wymiany towarowej.

ODPADY
Utylizacja odpadów komunalnych z terenu gminy odbywa się na wysypisku gminnym w rejonie wsi Lebiedziew, uruchomionym w 1990 r. Wysypisko o powierzchni 1,24 ha jest odizolowane od podłoża, ogrodzone siatką, posiada drogę dojazdową oraz wyznaczoną strefę ochrony sanitarnej o promieniu 1 000 mb. Jest tu także wylewisko, obecnie niewykorzystywane.
Gmina Terespol jest jedną z nielicznych gmin w województwie lubelskim mającą wdrożony i sprawnie funkcjonujący system usuwanie odpadów z terenu poszczególnych posesji.
We wszystkich wsiach gminy rozprowadzono po preferencyjnych cenach 110- litrowe pojemniki na śmieci. Zakupiło je 1 300 gospodarstw podpisując stałe umowy na wywóz śmieci ze spółką "Eko-Bug" (po preferencyjnych stawkach). Ponadto w prawie każdym sołectwie ustawiono przydrożne kosze uliczne. W gminie ustawiono też 20 zestawów pojemników do selektywnej zbiórki odpadów (szkła, papieru, plastiku).
Aby zainteresować mieszkańców wsi sprawa ochrony środowiska przed odpadami i śmieciami oraz utrzymaniem czystości w zagrodach i miejscowościach, gmina zorganizowała w 1996 r. konkurs poświecony właśnie tej problematyce. Wzięło w nim udział 7 wsi. I miejsce uzyskał Łobaczew Mały, (nagroda 8 000 zł), II miejsce - Kobylany (5 500 zł), III miejsce - Małaszewicze Duże (3 500 zł). Nagrody przeznaczono na ochronę środowiska.

OŚWIATA
Placówki oświatowe:
- Szkoły podstawowe w Kobylanach, Małaszewiczach i Neplach,
- Gimnazja w Kobylanach i Małaszewiczach,
- Szkoły średnie - Zespół Szkół im. Władysława Stanisława Reymonta

WODOCIĄGI
Obecnie wodociąg komunalny ma 102 km długości, a łączna długość przyłączy wynosi 44 km.
Wodę do sieci dostarcza gminne ujęcie wody w Koroszczynie o wydajności 4 800 m3 na dobę. Dwa odwierty czerpią z głębokości 340 m wodę o znakomitych parametrach jakościowych (jest to woda jurajska, a więc o wieku ponad 50 mln lat). Z ujęcia zaopatrywany jest w wodę także kilka wsi w sąsiednich gminach Zalesie i Kodeń.

KANALIZACJA
W chwili startu samodzielnej gminy Terespol do życia sieć kanalizacyjną miały tylko Małaszewicze, i to sieć zakładową, wykonaną na potrzeby suchego portu PKP. Mechaniczno- biologiczna oczyszczalnia ścieków PKP o przepustowości 1 000 m3/dobę obsługiwała także firmy funkcjonujące w Małaszewiczach. Z oczyszczalni tej korzysta dzisiaj także największa miejscowość gminy - Małaszewicze (Osiedle), wyposażone w ostatnich latach w kanalizację grawitacyjną.
Własnymi zakładami oczyszczania ścieków sanitarnych i technologicznych dysponują również Zakłady Mięsne "Dolina Łąk" o przepustowości 10 500 m3/dobę oraz Zakład Magazynowania Paliw nr 22 "Naftobazy" o przepustowości 25 m3/dobę.
Zagrodowe oczyszczalnie ścieków są drugim z trzech elementów systemu kanalizacji gminy Terespol. Kolejnym jest oczyszczalnia ścieków w Koroszczynie - centralna oczyszczalnia w wiejskim obszarze zabudowy gminy. Została ona wybudowana dla potrzeb Terminala Samochodowego w Koroszczynie na terenie wsi Koroszczyn, w odległości ok. 2 km od terminalu. Czynny udział gminy Terespol w budowie tej oczyszczalni sprawił, że będzie ona w stanie przyjąć ścieki z miejscowości o zwartej zabudowie, położonych w pobliżu Koroszczyna. We wsiach Koroszczyn, Małaszewicze Małe, Małaszewicze Duże, Lechuty Duże, Łobaczew Duży i Łobaczew Mały powstały już społeczne komitety, które będą współdziałać w budowie przykanalików i sieć kanalizacyjnych. Z tych miejscowości ścieki popłyną do oczyszczalni w Koroszczynie. Zadecydowano, że wieś Koroszczyn zostanie wyposażona w kanalizacje grawitacyjną, a pozostałe wsie - w kanalizację ciśnieniową.

STRAŻ POŻARNA
W gminie Terespol działa 6 jednostek Ochotniczej Straży Pożarnych, skupiających 148 strażaków, w tym 54 strażaków honorowych.
Decyzją Zarządu Gminnego Związku OSP dokonano reorganizacji strażackich sił i środków. Postanowiono powiększyć rolę wiodącej jednostki w gminie, o strukturze, wyposażeniu i poziomie wyszkolenia odpowiadającej jednostkom zawodowym, OSP w Neplach, z zadaniem prowadzenia akcji ratowniczo- gaśniczych na terenie całej gminy. Pozostałe OSP mają wspierać jednostkę w Neplach. Jednocześnie w każdej wsi mającej wodociąg przygotowano szafki przeciwpożarowe z wężami strażackimi i przeszkolono 2 - 3 osoby w ich obsłudze. Mają oni za zadanie - w przypadku pożaru - podłączyć węże do hydrantu i prowadzić akcję gaśniczą aż do czasu przyjazdu jednostki z Nepli.

Wyposażenie OSP stanowią: 3 samochody, w tym 2 wozy bojowe, ubrania specjalne i ochronne. Jednostka jest wyposażona w sprzęt łączności radowej, posiada też podstawowy sprzęt ratownictwa technicznego i ratownictwa wodnego. OSP korzysta z nowego Domu Strażaka zbudowanego w 1995 roku. Mieści się w nim także świetlica.
OSP w Neplach jest doskonale wyposażoną i wyszkoloną gminna Jednostką Operacyjno- Techniczną, mogącą samodzielnie prowadzić nawet większe akcje ratowniczo- gaśnicze. 18 strażaków tej jednostki jest przygotowanych do działanie w każdych warunkach i o każdej porze dnia i nocy.

Gospodarka

Gmina dysponuje 10.292 ha użytków rolnych na których gospodaruje około 1.100 gospodarstw o charakterze rolniczo-przemysłowym. Swoją szansę upatrujemy w przygranicznym położeniu, związaną z planami rozwoju wymiany gospodarczej, rozwojem usług hotelarskich, gastronomicznych, i obsługą ruchu motoryzacyjnego. Na naszym terenie działają zakłady: Dyrekcja Rejonów Przeładunkowych PKP w Małaszewiczach, "Naftobazy" Sp.z o.o., terminal przeładunkowy gazu płynnego firmy "Gaspol" i Zakłady Mięsne "Dolina Łąk" w Małaszewiczach, Polskie Konsorcjum Gospodarcze S.A. i ponad 120 podmiotów gospodarczych. Gmina Terespol jest jedną z nielicznych gmin w woj. lubelskim mającą wdrożony i sprawnie funkcjonujący system usuwania odpadów z terenów nieruchomości. Świadczeniem usług wywozu śmieci zajmuje się EKO-BUG spółka z o.o. Gmina Terespol ma przed sobą bodaj największą szansę w Polsce rozwoju, związaną z planami rozwoju wymiany gospodarczej i osobowej miedzy Wschodem i Zachodem.

Walory turystyczne

Nieskażona jeszcze przez cywilizację przyroda oraz walory krajobrazowe i kulturowe predystynują gminę Terespol do odegrania znaczącej roli na turystycznej mapie Polski.
Teren gminy znajduje się w granicach Nadbużańskiego Obszaru Chronionego Krajobrazu. Najpiękniejsze i najcenniejsze przyrodniczo i krajobrazowo obszary obejmuje Park Krajobrazowy "Podlaski Przełom Bugu" rozciągający się od północnego krańca województwa bialskopodlaskiego do okolic Kukuryk.
Głównym walorem parku jest rzeka BUG, jedna z największych i najlepiej zachowanych rzek nizinnych w Polsce, która utrzymała swoje naturalne koryto i tarasy zalewowe.
Najciekawsze krajobrazowo fragmenty znajdują się w okolicach Nepli. Znajdują się tu ciekawe punkty widokowe i urozmaicona rzeżba terenu w postaci łagodnych morenowych wzgórz w sąsiedztwie płaskiej okolicy.
Charakter miejscowego krajobrazu wyznaczają w przeważającej mierze lasy i łąki.
Roślinność w pasie nadbużańskim jest niezwykle bogata i obfitująca w gatunki chronione, wyodrębniono tu ponad 760 gatunków roślin.
Zbiorowiska roślinne typowe dla regionu oraz unikalne i rzadkie elementy środowiska przyrodniczego chronione są w ramach rezerwatu przyrody - pomiędzy Krzyczewem a Neplami , w widłach KRZNY I BUGU chroni się kolonie lęgowe czapli siwej w rezerwacie pn. "Czapli Stóg".
Niedaleko Nepli rozciąga się urokliwy rezerwat krajobrazowy zwany "Szwajcarią Podlaską" z siecią wąwozów i starorzeczy.
Spotkanie z taką naturą jest wymarzonym miejscem dla współczesnego, przemęczonego galopującą cywilizacją człowieka, spragnionego nie tylko atrakcji turystycznych ale przede wszystkim ciszy i spokoju.

Historia

Pierwsza, wyraźnie skrystalizowana, administracyjna przynależność terenów stanowiących dziś gminę Terespol, związana była z województwem trockim, w ramach którego utworzony został powiat brzeski, obejmujący swym zasięgiem także tereny na zachód od Bugu. W 1520 r. wielkie województwo trockie zostaje podzielone na mniejsze jednostki - powstało wówczas między innymi województwo podlaskie ze stolicą w Brześciu. W 1566 r. król Zygmunt August podzielił województwo podlaskie na dwie części: województwo podlaskie ze stolicą w Drohiczynie oraz brzeskolitewskie ze stolicą w Brześciu Litewskim - w jego granicach pozostały tereny nad Krzną i Bugiem wchodzące w skład powiatu brzeskiego. Stan ten utrzymywał się aż do II rozbioru I Rzeczpospolitej, kiedy to Rosja zagarnęła prawobrzeżną część powiatu Brzeskiego wraz z Brześciem. W państwie polskim pozostała zachodnia, przedbużańska część powiatu z Terespolem, Neplami i Kobylanami. Weszła ona w skład utworzonego na sejmie w Grodnie województwa Podlaskiego.

Jesienią 1954 r. Sejm PRL uchwalił ustawę o reformie podziału administracyjnego wsi i powiatów. W miejsce dotychczasowych gmin utworzono o wiele większa liczbę mniejszych jednostek administracyjno- terytorialnych mniejszego rzędu - gromad. Na mocy tej ustawy Wojewódzka Rada Narodowa w Lublinie podjęła 5 paĄdziernika 1954 r. decyzje w sprawie nowego podziału powiatów na gromady, tworząc w powiecie bialskim w sumie 50 gromad (w miejsce dotychczasowych 20 gmin). Na terenach nad Krzną i Bugiem zaczęły funkcjonować nowe jednostki administracyjne - miasto Terespol i gromady: Błotków Duży, Łobaczew Duży, Małaszewicze, Bohukały, Berezówka, Dobratycze. PóĄniej niektóre z gromad zlikwidowano.

Kolejna reforma administracyjna PRL z 1 stycznia 1973 r. przywróciła do życia gminy, o wiele większym obszarze niż przed 20 laty. W powiecie bialskim utworzono 11 gmin, w tym Terespol z obszaru dotychczasowych gromad:

Błotków Duży
wsi Krzyczew, Neple, Starzynka i Kuzawka z gromady Bohukały
wsi Małaszewicze Duże, Podolanka i Zastawek z gromady Małaszewicze.

Ponieważ w ośrodkach miejskich, liczących poniżej 5 tys. mieszkańców i nie będących siedzibami powiatów, utworzono połączone urzędy administracyjne dla miasta i gminy bezpośrednio do niego przylegającej, na mapie administracyjnej polski pojawił się nowy twór - Urząd Miasta i gminy w Terespolu.

W ten sposób w granicach gminy Terespol, z siedzibą Miejsko- Gminnej Rady Narodowej i Urzędu Miasta i Gminy także w Terespolu, znalazły się następujące sołectwa: Błotków Duży, Bohukały, Koloniec, Dobratycze, Kobylany, Kołpin- Ogrodniki, Koroszczyn, Krzyczew, Kukuryki, Kuzawka, Lebiedziew, Lebiedziew Kolonia, Lechuty Duże, Lechuty Małe, Łęgi, Łobaczew Duży, Łobaczew Mały, Małaszewicze Duże, Małaszewicze Małe, Małaszewicze Stacja, Michałków, Michałków Kolonia, Murawiec, Neple, Podolanka, Samowicze, Starzynka, Zastawek, Żuki.

W 1975 r. zlikwidowano powiaty, a duże województwa podzielono na mniejsze. Miasto- gmina Terespol znalazła się w granicach województwa bialskopodlaskiego. Ostatnia reforma administracyjna, z 1 stycznia 1999 r. zlikwidowała małe województwa, przywróciła duże i po 24 latach - także powiaty. Zniknęło z mapy Polski województwo bialskopodlaskie, pojawił się za to powiat bialski z siedzibą w Białej Podlaskiej. Jedną z 19 gmin tworzących ten powiat jest gmina Terespol.

Tak więc po blisko 200 latach reorganizacji związanych z zaborami, wojnami, okupacjami i zmianami systemu politycznego w Polsce, wykrystalizował się układ administracyjny, którego trwałym elementem jest gmina Terespol - skrawek ziem nad Bugiem i Krzną, stanowiący w granicach dzisiejszej Polski ostatek ziem dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego i jego województwa brzesko- litewskiego.

Zabytki

Historia sprawiła, że przez wieki na terenach nadbużańskich mieszkali ludzie różnych narodowości i wiary. Rzymsko-katolickie kościoły sąsiadują tu z prawosławnymi cerkwiami, grecko-katolickie cmentarze z tatarskim mizarem czy żydowskim kirkutem. Świadectwem niełatwej historii tych ziemi są ślady toczonych nad Bugiem od końca XVIII w. bitwach - pomniki i cmentarze. Atrakcja turystyczną gminy są również zabytki świeckiej architektury świeckiej - pałace i dworki.
W rejestrze zabytków figurują 22 obiekty budownictwa i architektury, w ewidencji zabytków 40-obiektów, a w spisie obiektów 92-obiekty z terenu gminy Terespol. Niektóre z nich postaramy się państwu zaprezentować.

TERESPOL
kościół parafialny podominikański pw. Świętej Trójcy, murowany, wzniesiony w 1863 r. wg projektu budowniczego pow. siedleckiego P. Jabłońskiego z bramą murowaną z końca XIX wieku i współczesną dobudową,
cerkiew prawosławna pw. ś w. Jana Teologa, klasycystyczna, murowana, z 1745 r., z takąż dzwonnicą, fundacji Antoniego Pocieja,
kaplica cmentarna prawosławna, drewniana z przełomu XIX/XX w.

KOBYLANY
cerkiew prawosławna pw. Matki Boskiej Pokrowskiej Orędowniczki, murowana, zbudowana w 1890 r. Ikonostat i ikony pochodzą ze starych okolicznych cerkwi i z Białorusi.

ZESPÓŁ FORTÓW TWIERDZY BRZESKIEJ
Kobylany, Lebiedziew, Łobaczew Duży, Terespol, Murawiec-Żuki, Kolonia Dobratycze - unikalny zabytek budownictwa fortecznego w skali Europy.
Po klęsce Powstania Listopadowego władze carskie postanowiły zabezpieczyć zachodnie rubieże Rosji siecią twierdz zlokalizowanych na terenie Królestwa Polskiego. Formalnie uzasadniano to sukcesami Napoleona w wojnie 1812 r., ale jednocześnie zakładano, że wojskowe garnizony na etnicznych ziemiach polskich pozwolą trzymać w szachu niepokornych Polaków. Przystąpiono więc do budowy Cytadeli w Warszawie, twierdzy w Dęblinie i Modlinie oraz przebudowy twierdzy w Zamościu. Jednocześnie zadecydowano o budowie wielkiej twierdzy wojskowej w Brześciu nad Bugiem - mieście nazywanym przez Rosjan ich bramą na zachód Europy. Plan inwestycji przewidywał budowę cytadeli w widłach Muchawca i Bugu, na wschodnim brzegu Bugu oraz tzw. przedmościa terespolskiego, tj. sieci fortów osłaniających cytadelę od zachodu. Realizacja tego planu spowodowała zniszczenie dwu miast: Brześcia i Terespola. Kompletnie zburzono stary, zabytkowy Brześć, a nowe miasto wybudowano w innym miejscu. Już w 1834 r. zarządzenia wojskowe zabraniały budowy nowych i remontu starych domów w Terespolu. Postanowiono bowiem i to miasto przenieść w inne miejsce.
W latach 1836-46 powstała cytadela brzeska zbudowana wg projektu gen. Oppermana. Tworzyły je zamknięte w kole obronne koszary o długości 1800 m. Na dwóch kondygnacjach było 500 kazamat, które mogły pomieścić 12 tyś. żołnierzy.
W dwumetrowej grubości ścianach koszar pozostawiono liczne otwory strzelnicze skierowane wyłącznie na zachód, w kierunku Terespola, do prowadzenia ognia artyleryjskiego i z broni strzeleckiej. Oczyszczając i zabezpieczając przedpole twierdzy przesunięto Terespol kilka kilometrów na zachód od Bugu, lokując miasto z dwóch stron traktu warszawsko-brzeskiego na polach folwarku Łobaczew i gruntach wsi Błotków. Jedyną budowlą ocaloną z dawnej zabudowy miasta jest dziś cerkiew prawosławna, stojąca kiedyś na zachodnim, a obecnie na wschodnim końcu Terespola.
Jednocześnie z wyburzaniem starego Terespola i budową nowego miasta przystąpiono do prac na przedmościu terespolskim twierdzy brzeskiej. Opasano ją pierścieniem umocnień w odległości 3-5 km od cytadeli. Na zachodnim brzegu Bugu wybudowano cztery potężne bastiony - wały ziemne o wysokości do 10 m, z kamiennymi śródszańcami wewnątrz. Przedmoście łączył z cytadelą największy w ówczesnej Rosji most linowy na Bugu i droga przez Bramę Terespolską w jej murach.
Po Powstaniu Styczniowym władze carskie postanowiły rozbudować twierdzę brzeską poprzez pierścień 10 fortów artyleryjskich w promieniu 2,5-5 km na zachód od cytadeli. Na zachodnim brzegu Bugu wzniesiono wówczas dwa forty z cegły wzmocnionej betonem - w Terespolu i Łobaczewie - oraz drogi na nasypach prowadzące do nich. W 1870 r., wraz z zakończeniem budowy kolei żelaznej z Terespola do Brześcia, wybudowano w Terespolu fort, którego artyleria miała zabezpieczyć teren za nasypem kolejowym oraz prochownię (przy obecnym przejściu granicznym na Bugu). Przed 1875 r. został wybudowany nowy fort w Łobaczewie, rozpoczęto jednocześnie wznoszenie fortów w Lebiedziewie, Koroszczynie i Małaszewiczach Małych (obecnie grunty wsi Kobylany) w ramach kolejnej rozbudowy twierdzy o nowy pierścień 7 fortów artyleryjskich w promieniu 6-8 km od cytadeli. Każdy z nich miał 4 działa pośrednie oraz koszary, magazyny i prochownię. Nowy pierścień stanowił główną pozycję obronną twierdzy. W latach 1914-15 Rosjanie wybudowali jeszcze jeden pierścień fortyfikacji zewnętrznych, tworzący wysuniętą pozycję polową, głównie na przedmościu terespolskim, w promieniu 10 km od cytadeli.
Twierdza w Brześciu budowana i rozbudowywana przez Rosjan przez cały XIX wiek nie uchroniła ich od spodziewanego ataku z zachodu i od klęski. Podczas letniej ofensywy państw centralnych w 1915 r. wojska niemieckie po 2-dniowych walkach zajęły 26 sierpnia Brześć. W okresie międzywojennym twierdza brzeska służyła Wojsku Polskiemu. Zapisało ono bohaterską kartę jej obrony przed Niemcami we wrześniu 1939 r. Zajętą przez Wehrmacht twierdzę Niemcy oddali Armii Czerwonej, po czym w czerwcu 1941 r. musieli ją ponownie zdobywać. Obrona twierdzy przez garnizon Armii Czerwonej przeszła do legendy „wojny ojczyźnianej" ZSRR, a brzeska cytadela otrzymała miano "twierdzy - bohatera ZSRR". Dziś brzeska twierdza jest mauzoleum, nadal ściągającym pielgrzymki z całego byłego ZSRR.
Na dawnym przedmościu terespolskim, pozostały na terenie gminy Terespol obiekty forteczne znajdujące się w różnym stanie technicznym. Są wśród nich obiekty ziemno-murowane wchodzące w skład zespołu fortów we wsi Łobaczew Mały, wybudowane w latach 1871-1885. Potężne betonowe ściany, kopuły i umocnienia ziemne otacza głęboka fosa, częściowo wypełniona wodą. Z Łobaczewa prowadzi dawna droga forteczna do Koroszczyna, gdzie znajduje się najlepiej zachowany w gminie fort, zbudowany w latach 1911-14. Efektownie prezentują się potężne mury, szeroka fosa, charakterystyczna "szyja" oraz podziemne korytarze z licznymi wejściami.
Na południe od Koroszczyna położone są dwa forty w Kobylanach. Jeden po północnej stronie szosy Warszawa-Terespol został przed II wojną zaadoptowany przez Wojsko Polskie na magazyn benzyny dla pobliskiego lotniska w Małaszewiczach. We wrześniu 1939 r. doszło tu do tragedii - w dniach klęski miejscowa ludność postanowiła skorzystać z niepilnowanych już zasobów paliwa. Ktoś zaprószył ogień, doszło do ogromnej eksplozji, w wyniku której zginęło wielu ludzi, a potężne fortyfikacje fortu zostały częściowo zdewastowane (widać to nadal bardzo wyraźnie). Przy drodze z Małaszewicz Małych do Kobylan można oglądać resztki kolejnego fortu. Po południowej stronie szosy, nieopodal Czapelki, wznosi się prochownia (dziś mieszcząca bar o tej nazwie). Forty w Kobylanach zostały zbudowane przed 1914 r.
Pozostałości fortów można też oglądać we wsiach Lebiedziew i Żuki.
W skład zespołu fortecznego na terenie obecnej gminy Terespol wchodziło w sumie 31 obiektów (forty, dzieła międzyfortowe, baterie, wały międzyfortowe, drogi rokadowe):

   1. fort Terespol (1870 - 1885) - Lebiedziew,
   2. dzieło niewiadomego przeznaczenia, nie zachowane (przypuszczalnie wzniesione na początku XX w.),
   3. fort Łobaczew (1870 - 1885) - Mały Łobaczew,
   4. dzieło międzyfortowe Łobaczew Mały (1914- 1915),
   5. dzieło międzyfortowe "Bug" (1914-1915),
   6. dzieło międzyfortowe Lechuty Duże (1914 - 1915),
   7. prochownia Terespol, początek XX w.,
   8. fort Koroszczyn (początek XX w.) - Kobylany,
   9. dzieło międzyfortowe Koroszczyn (1914- 1915),
10. dzieło międzyfortowe Morderowicze (1914- 1915),
11. dzieło międzyfortowe Kobylany I (1914 - 1915) Małaszewicze Małe,
12. dzieło międzyfortowe Kobylany II (1914 - 1915),
13. dzieło międzyfortowe Dobryń Duży (1914-1915),
14. fort Kobylany (początek XX w.),
15. dzieło międzyfortowe Małaszewicze Duże (1914-1915),
16. dzieło międzyfortowe Kobylany, nie istniejące (1914 - 1915),
17. dzieło międzyfortowe Borek (1914 - 1915) - Lebiedziew,
18. magazyn wojskowy Małaszewicze (1914 r.),
19. fort Lebiedziew (początek XX w.) Dobratycze Kolonia,
20. wał międzyfortowy (1914 - 1915),
21. wał międzyfortowy (1914- 1915),
22. wał międzyfortowy (1914-1915),
23. wał międzyfortowy (1914-1915),
24. fort Żuki (1914 - 1915) - Murawiec - Żuki,
25. zespół baterii (1914 r.),
26. wał międzyfortowy (1914 - 1915),
27. bateria Piszczałocha (1914- 1915) nie zachowana,
28. bateria Koi. Lebiedziew (1914 - 1915),
29. bateria (Struga) (1914 - 1915) - Kolonia Dobratycze,
30. bateria Żuki (1914-1915) nie zachowana,
31. bateria Kolonia Dobratycze (1914-1915).

KOROSZCZYN
w skład zespołu wchodzą: dwór murowany z połowy XIX w., (przebudowany po 1945 r.) oraz rządcówka, budynek mieszkalny; cielętnik i lodownia - obiekty murowane z II połowy XIX w. oraz park krajobrazowy z XIX w. (niewielki, otaczający dwór i rządcówkę).
W 1822 r. gen. Ludwik Pac sprowadził do Polski włoskiego architekta Henryka Marconiego zlecając mu budowę (wspaniałego jak się po zakończeniu inwestycji okazało) pałacu rodowego w Dowspudzie koło Suwałk. Włoch pozostał w Polsce na stałe budując liczne świątynie i pałace, w tym pałac dla Franciszka Jerzego Kuczyńskiego - właściciela dóbr w Koroszczynie od 1836 r. W 1860 r. tak oto opisano budowę w "Dzienniku Politechnicznym":
"/.../należy do domów obywatelskich większego rozmiaru, tj. środkujących między dworem zwyczajnym a pałacem. Styl włoski odrodzenia, uwydatniony najbardziej w głównym froncie, utrzymany jest wszystkich stron." I dalej: "Co do rozkładu, ten obok dogodności pod względem rozmiaru, oświetlenia, ogrzania i komunikacji pokoi, posiada przymiot nader ważny dla projektów przeznaczonych na wieś, to jest prostotę, która o wiele ułatwia wykonanie. Pokoje przeznaczone do ciągłego użytku familii pomieszczone są wszystkie na jednym poziomie, to jest na parterze, z tych część gospodarska jest zupełnie niezależna od pokoi przeznaczonych do przyjmowania gości, służba ma łatwą komunikację z pokojami, z dziedzińcem oraz z kuchnią i pralnią, pomieszczonymi w suterenach; piętro zaś może być dowolnie użyte stosownie do potrzeby. Co się tyczy konstrukcji, ta jest zupełnie prosta, tak co do roboty malarskiej, jak i ciesielskiej, a zaprojektowane w głównej części budowli, na parterze, wszystkie ściany murowane, bez żadnych ścian pruskich i forsztowań, zapewniają trwałość, którą powinny posiadać domy stawiane nie na spekulację, lecz dla użytku własnego i następnych pokoleń."
W czasie okupacji pałac wykorzystywali żołnierze niemieccy, a po nacjonalizacji w 1944 r. stał się początkowo własnością Państwowych Nieruchomości Ziemskich, by w 1949 r. zostać siedzibą utworzonego w Koroszczynie PGR. Zabytek miał szczęście -otrzymał dobrego jak na państwowe firmy gospodarza. Dzięki temu konserwator zabytków mógł w 1975 r. napisać: "Zabytkowy dwór w Koroszczynie zachował w pełni pierwotne ukształtowanie elewacji, część autentycznych detali oraz najistotniejszy element - dawne, prawie nieskażone, rozplanowanie wnętrza". Po likwidacji PGR w 1992 r. dwór stał się obiektem Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa, od której w 1997 r. odkupiła go córka ostatniego właściciela Koroszczyna - Teresa Bogna Kuczyńska.

MAŁASZEWICZE MAŁE
zespół dworski składający się z dworu drewnianego z lat 1937-38 i pozostałości parku krajobrazowego z XIX w. (obecnie teren kampingu „Pod dębami").

KRZYCZEW
zespół składa się z dworu z początku XIX w., murowanego z gankiem i ozdobnym szczytem; oficyny, czyli lamusa, zbudowanej na planie litery L, z krytym dachówką 4-spadowym dachem z początku XIX w.; czworaków z końca XIX w. i pozostałości parku krajobrazowego.
Dwór w Krzyczewie stoi w pobliżu wysokiej na 10 m krawędzi skarpy wznoszącej się nad starorzeczem Bugu. Po II wojnie w dworze mieściła się strażnica WOP i szkoła, a później przez długie łata obiekt był w zasadzie nieużywany. W 1990 r. stał się własnością przedsiębiorcy z Warszawy Witolda Rzeczyckiego. Ostatni właściciel Krzyczewa z rodu Kuczyńskich - Stanisław, długoletni profesor Politechniki Łódzkiej, zmarł w 1990 r. Jego syn Michał mieszka w Kanadzie.
Dwór otoczony jest niewielkim, ale ładnym parkiem z fragmentem dawnej alei lipowej ze starymi, potężnymi drzewami. Całość stanowi przykład klasycystycznego zespołu mieszkalno-gospodarczego z I połowy XIX w.

NEPLE
W XVIII-XIX wieku właściciele Nepli - ród Niemcewiczów zamieszkiwał w "domu na wzgórku", o którym tak pisał Julian Ursyn Niemcewicz w swoich pamiętnikach:
"Neple, mieszkanie Ignacego Niemcewicza, w najpiękniejszym są położeniu. Dom na wzgórku; w przepaści pod nim płynie rzeka wężykiem; za nią odkrywa oko w niezmiernej przestrzeni rozwinięte pasmami poła, smugi, włości i gaje; wieże miasta Brześcia, stołecznego województwa nago uwieńczają horyzont".
    Na początku XIX w. nowy właściciel Nepli, Kalikst Mierzejewski, człowiek wielce majętny, właściciel ogromnych posiadłości na Polesiu, były marszałek szlachty grodzieńskiej, wybudował na miejscu domu Niemcewiczów klasycystyczny pałac wg projektu modnego wówczas architekta - sąsiada z Kobylan, Franciszka Jaszczołda. Obok pałacu stanął tzw. Biwak - specjalny pawilon mieszkalny dla cara Aleksandra I, który w latach 1818-25 przybywał do Nepli, a konkretnie do żony Kaliksta - pięknej Julii z Orzeszków. Owocem romansu cara z żoną właściciela Nepli miał być syn Mierzejewskich Juliusz August, urodzony w 1817 r., którego car Aleksander I został ojcem chrzestnym. W 1828 r. Juliusz August zmarł wskutek nieszczęśliwego wypadku podczas konnej przejażdżki (w efekcie złamania nogi wywiązała się gangrena). Rodzice ufundowali synowi specjalną kaplicę, w której później pochowano też ojca Kaliksta Mierzejewskiego.
Przedtem jednak Mierzejewski, zamiłowany przyrodnik i hodowca kwiatów, powiększył i przebudował stary park pałacowy i urządził w Neplach rezydencję głośną w całym Królestwie Polskim i poza jego granicami:
"Założył on w Neplach głośną w całym kraju cieplarnię złożone z 4000 krzewów, przeważnie olbrzymich kamelii, których hodowli oddawał się z zamiłowaniem. Część zbioru zakupił on na sprzedaży po zmarłym królu saskim i takową z Drezna do Nepel sprowadził. Założył on również specjalne ananasarnię, zwierzyniec, w którym znajdowały się żubry z Puszczy Białowieskiej i daniele oraz prowadzona była hodowla bażantów. Pałac murowany otoczony był w półkole amfiteatrem, w którym mieściły się kwiaty" - tak opisano Neple Mierzejewskiego w "Słowniku Geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich". Ogrzewana szklarnia, zwana "konserwatorium", była obiektem unikalnym w ówczesnej Europie.
Sława nepelskiej rezydencji nie trwała jednak długo. Wielki pożar w 1854 r. strawił pałac, cieplarnię i część parku. Franciszek Jaszczołd odbudował wprawdzie pałac za życia Kaliksta Mierzejewskiego, ale egzotyczne kwiaty, krzewy i drzewa oraz zwierzyniec uległy ostatecznej zagładzie.     Kolejni właściciele dworu - od 1861 r. gen. Korniłowicz, później Rudnicki - nie uczynili nic, by przywrócić Neplom dawną świetność. "Pałac przerobiono, amfiteatr zniesiono, pawilon przebudowano, najpyszniejsze drzewa wycięto. Neple straciły obecnie swój poprzedni charakter. Ze sławnej oranżerii pozostały tylko szczątki, zaledwie 1000 drzew kameliowych, przechowywanych w złym stanie" - zapisano w "Słowniku". Dopiero Lubomir Dymsza dokonał w latach 1904-06 przebudowy pałacu. Roman Aftanazy, autor działa "Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej" tak opisuje dokonania Dymszy:
"Według wszelkiego prawdopodobieństwa odbudowany i poszerzony pałac krył w sobie bryle pałacu pierwotnego, czytelną nawet po dalszych przeróbkach z początków XX w. (...) W elewacji frontowy zaakcentowany był na osi pozornym ryzalitem, zamkniętym trójkątnym szczytem oraz półkolistym portykiem, złożonym z sześciu kolumn jońskich, dźwigających balkon. Kolumny te poleczone były ostatnio cienkim murkiem przebitym czterema półkoliście zamkniętymi otworami okiennymi i drzwiami wejściowymi. (...) Wystrój wnętrz pałacu prezentował się stosunkowo skromnie. Ściany byty przeważnie tapetowane, posadzki parkietowe układane w jodełkę, a piece kaflowe. Kominek, także wyłożony kaflami, znajdował się tylko w hallu. Na obu kondygnacjach hali dekorowały liczne trofea myśliwskie w postaci wypchanego niedźwiedzia, głów i rogów łosi oraz innych zwierząt, jak też egzotycznego aligatora, zastrzelonego przez prof. Lubomira Dymszę w końcu ubiegłego stulecia, gdy przebywał on w Ameryce na jakimś kongresie naukowym. Było też w pałacu trochę niezłych zabytkowych mebli, przy czym niektóre z nich pochodziły z Inflant lub z Litwy i trochę obrazów. "

Dziś po dawnym dworze Mierzejewskich i Dymszów pozostały jedynie gruzy z resztkami piwnic. Spalony obiekt rozbierano systematycznie w latach 1937-39 i po wojnie - do lat sześćdziesiątych.

Najstarszym zachowanym zabytkiem dawnego zespołu dworskiego w Neplach jest lamus - tzw. Skarbczyk, wzniesiony ok. 1786 r. jeszcze przez Franciszka Ursyna Niemcewicza, przebudowany w 1913 r. w stylu neogotyckim przez Lubomira Dymszę. Ale najciekawszymi dla turysty, zachowanymi obiektami są:
Biwak - pawilon mieszkalny z potężną fasadą i niewielkim balkonem, wzniesiony ok. 1820 r. na skraju parku, nad doliną Krzny, specjalnie dla cara Aleksandra I. Do 1915 r. nad drzwiami wejściowymi wisiały 2 marmurowe tablice z napisami w języku francuskim: "Biwak Jego Cesarskiej Mości Aleksandra I": "Szczęśliwy biwaku, pod twym sklepionym dachem spoczywał cesarz Aleksander l, któremu Europa zawdzięcza pokój, a Polska swe istnienie".
Kaplica z 1829 r., w której pochowano ukochanego syna Mierzejewskich -Juliusza Augusta, a w 1854 r. i jego ojca - Kaliksta. Prochy obu są tu przechowywane do dziś. Na ścianie neogotyckiej kaplicy umieszczono tablicę z napisem: "Kto był Ojcem i Matką, a stracił ostatniego syna, pojmie ich ból". Pamięci syna poświęcony jest też wielki głaz, sprowadzony przez rodziców aż z Wołynia, zwieńczony metalowym krzyżem, z napisem: "Kalikst i Julia Mierzejewscy Juliuszowi Augustowi, urodzonemu 6 listopada 1817 r., zmarłemu 12 listopada 1828 r., żył lat 11 dni 5 godzin 9". Ustawiono go na miejscu tragicznego wypadku Juliusza Augusta (obecnie na podwórzu gospodarstwa Jana Sobolewskiego).

Z podworskich obiektów zachował się jeszcze budynek mieszkalny tzw. Biały Dworek z wysokim partykiem kolumnowym, wzniesiony na początku XX w., oraz klasycystyczny pawilon z I połowy XIX w., w którym ongiś mieściła się biblioteka. Naprzeciwko Biwaku, po drugiej stronie drogi, znajduje się budynek dawnej dworskiej kuchni z lat 70-tych XIX w. (po 1915 r. mieszkała w nim Zofia Dymszowa).
Park w Neplach ma powierzchnię 18 ha i zajmuje nachylone zbocze doliny Krzny. Rośnie tu ok. 1100 grabów, klonów, jesionów i kasztanów w wieku do 120 lat. Do 1958 r. największą atrakcją parku był jeden z największych w Europie jałowców o obwodzie 2,7 m i wysokości 13 m, ale został powalony przez burzę (jego pień znajduje się w arboretum w Kórniku).

"KAMIENNA BABA"
Obiekt kultowy na Kamiennej Górze, piaszczystym wzgórzu o wysokości 159,3 m npm na północny wschód od Nepli, przy drodze do Janowa Podlaskiego. Ustawiony w zamierzchłych czasach przez dawnych mieszkańców ziem nadbużańskich, spogląda w dół, na szeroką doliną Krzny - wpadającej nieopodal do Bugu - tworzącej tzw. Szwajcarię Nepelską. Grubo wyciosany z kamienia ma kształt krzyża z prymitywnym rysunkiem twarzy. Przedstawia, wg legendy, pannę młodą -zaklętą w kamień. Obok - wieża widokowa ustawiona przez dyrekcję Parku Krajobrazowego "Podlaski Przełom Bugu".

KRZYCZEW
drewniany wiatrak, tzw. koźlak, z 1921 r.

CMENTARZE
Kobylany - cmentarz prawosławny, przy cerkwi św. Michała, z kamiennymi i grobkami z I połowy XIX w.,
- cmentarz założony na początku XIX w. jako grecko - katolicki, obecnie prawosławny. Znajduje się tu grób Franciszka Jaszczołda - właściciela majątku Kobylany i znanego architekta, obok wykonany przez Jaszczołda okazały, ozdobiony rzeźbami nagrobek rodziny Rudnickich,
- cmentarz wojenny obok kampingu, założony w sierpniu 1915 r., kryje w sobie prochy żołnierzy z I wojny światowej rosyjskich i być może niemieckich.
Koroszczyn - dawny cmentarz rodu Kuczyńskich (prawosławny) na terenie tzw. cerkwiska, z żeliwnym nagrobkiem z połowy XIX w. i niedokończonym pomnikiem Niepodległości Polski.
Krzyczew - cmentarz rzymsko-katolicki, założony w połowie XIX w. jako unicki. Znajduje się na nim kilka nagrobków z końca XIX w.
Kuzawka - na niewielkim wzgórku nad Bugiem urządzono w 1920 r. mały cmentarzyk żołnierzy polskich poległych z rąk bolszewików. Spoczywają tu żołnierze 66 Kaszubskiego Pułku Piechoty, broniący w dniach 2-6 sierpnia 1920 r. linii Bugu w rejonie Neple-Kuzawka.
Lebiedziew - cmentarz prawosławny założony ok. 1870 r., administrowany przez parafię prawosławną św. Jana Teologa w Terespolu. Na cmentarzu mogiły nieznanych żołnierzy polskich z 1939 r.
Michalków - cmentarz, założony w końcu XIX w. jako prawosławny, od 1920 r. także katolicki, znajdują się na nim mogiły żołnierzy rosyjskich z 1915 r. i groby żołnierzy polskich z 1920 r.
Neple - cmentarz rzymsko-katolicki, znajduje się na nim krzyż poświęcony żołnierzom polskim poległym w wojnie z bolszewikami w 1920 r.
Terespol - cmentarz prawosławny - zwraca tu uwagę drewniana kaplica z przełomu XIX/XX w.
- cmentarz katolicki z ciekawymi nagrobkami z XIX w.
- cmentarz żydowski (leżący naprzeciwko katolickiego), bez nagrobków.
Zastawek - cmentarz tatarski (mizar), jeden z dwu na Podlasiu (drugi znajduje się w Studziance k. Łomaz), nieczynny od I wojny światowej, w 1987 r. uporządkowany przez młodzież warszawską przy wsparciu PTTK i władz gminnych. Wokół cmentarza, zwanego "tatarskimi mogiłkami", ustawiono wówczas drewniane ogrodzenie.
Na piaszczystym wzgórzu, na południe od szosy Piszczac-Lebiedziew, pomiędzy dorodnymi drzewami, znajduje się ok. 50 kamiennych nagrobków. Na niektórych zachowała się bogata ornamentyka wschodnia - półksiężyc z gwiazdą lub gwiazdami, wersety Koranu. Nagrobki z końca XIX i początku XX wieku mają inskrypcje w języku rosyjskim - zgodnie z zarządzeniami władz carskich Tatarom nie wolno było wówczas używać języka polskiego, nawet na cmentarzu. Na nagrobkach z napisami w języku rosyjskim wyryto także wersety z Koranu.
Najstarszy zachowany nagrobek datowany jest na 1704 r. (oznacza to, że jest on jednocześnie najstarszym nagrobkiem tatarskim w Polsce) i kryje prochy - prawdopodobnie - płk Samuela Murzy Koryckiego, pierwszego Tatara w Lebiedziewie, który otrzymał tu ziemię od króla Jana III Sobieskiego w 1679 r. Z 1736 r. pochodzi nagrobek z arabskim napisem, obok są: XVIII-wieczny nagrobek Lisowskiego oraz okazały głaz nagrobny Ajszy z Koryckich Tupalskiej, zmarłej 16 maja 1796 r., z napisem: "tu leży ciało mey ukochanej żony moy cel naymilszy w tym grobie złożony". Z I połowy XIX w. pochodzą m.in. nagrobki Joanny z Baranowskich Koryckiej, żony pułkownika wojsk polskich, zmarłej w 1826 r., Felicji z Koryckich Buczackich - marszałkowej powiatu bialskiego, zmarłej w 1828 r. i jej męża - Jakuba Buczackiego, posła na Sejm Walny Królestwa Polskiego, marszałka szlachty i sędziego pokoju powiatu bialskiego, dziedzica Lebiedziewa, Małaszewicz Małych i Michalkowa, zmarłego w 1839 r. Inskrypcja na jednym z nagrobków bez daty głosi: "Ali Korycki. Porucznik ostatni z agów Koryckich".
Ostatnie pochówki na mizarze w Zastawku miały miejsce przed I wojną światową. W 1908 r. pogrzebano tu Elienę Amuratowną Iljasewicz, żonę pułkownika 12 wielkołuckiego pułku wojsk rosyjskich Matwieja Iwanowicza Iljasewicza (zmarłego w 1900 r. i także pochowanego w Lebiedziewie). Mizar w Zastawku jest jedną z największych atrakcji turystycznych na Podlasiu.

POMNIKI WOJENNE
Polatycze - na polach tej wsi starły się w 1794 r. oddziały polskie gen. Sierakowskiego i rosyjskie gen. Suworowa. Rosyjskie Ministerstwo Wojny oraz dowództwo 19 garnizonu Twierdzy Brzeskiej wystawiły na początku XX wieku obelisk kamienny na szczycie kurhanu - mogiły żołnierzy rosyjskich poległych w Polatyczach. Obelisk imituje stos regularnych, niepolerowanych granitowych bloków kamiennych, zwieńczonych białym marmurowym krzyżem. Od wschodu nisza, a w niej obraz MB z Dzieciątkiem na ręku. Nad niszą znajdowała się tablica ze złoconym napisem w języku rosyjskim: "Pamięci suworowskich wspaniałych bohaterów poległych w walkach z Polakami 8IX1794 r". Na południowej j] stronie obelisku umieszczono nazwiska poległych, a na północnej - inskrypcję nagrobną. Pomnik z kurhanem został ogrodzony przez 8 wrytych w ziemię fortecznych armat połączonych łańcuchem. Po I wojnie światowej tablice zniszczono, po II wojnie pomnik odnowiono i na froncie umieszczono nowy napis w języku polskim: "Żołnierzom armii polskiej i rosyjskiej poległym pod Terespolem we wrześniu 1794."
Koroszczyn - pomnik na zbiorowej mogile żołnierzy rosyjskich i polskich wzniesiono na terenie folwarku Kuczyn. Napis w języku rosyjskim głosił: "Bratnia mogiła rosyjskich i polskich żołnierzy poległych w bitwie Suworowa z Sierakowskim 8.09.1794 r". Uroczyście odsłonięto go w dniach 22-23 października 1903 roku, w obecności żołnierzy rosyjskiego garnizonu Brześcia, władz gubernialnych, mieszkańców Terespola oraz wsi Dobryń i Koroszczyn. Pomnik dziś nie istnieje. - pomnik w centrum wsi, na tzw. Górce, wzniesiony przed II wojną ku czci Józefa Piłsudskiego i jego Pierwszej Brygady Legionów (która tu była osobiście w 1915 r.), nadal niewykończony, w postaci betonowego graniastosłupa na postumencie.
Krzyczew - w lesie zwanym Kurhanki znajdują się dwie olbrzymie mogiły - kurhany z czasów wojen szwedzkich.
Kobylany - przy drodze łączącej trasę E-30 z tą wsią wzniesiono w okresie międzywojennym pomnik ku czci żołnierzy polskich poległych tu 5 lutego 1919 r. W jej wyniku Niemcy wycofali się z Podlasia i opuścili także Brześć nad Bugiem. Zniszczony w czasie II wojny światowej został odbudowany staraniem władz samorządowych.
Neple - pomnik wzniesiony w 1997 r. przez miejscowych parafian "Na pamiątkę pobytu Wojska Polskiego z marszałkiem Józefem Piłsudskim w roku 1920". Józef Piłsudski odwiedził Neple w sierpniu 1915 r., kiedy I Brygada Legionów Polskich nacierała w składzie wojsk austro-niemieckich na carską Rosję.
    Kopiec usypano w 1936 roku. W czasie okupacji uchronił go od zniszczenia ks. proboszcz Zapadko ustawiając na nim krzyż. Kolejny krzyż postawił w 1957 roku ks. Zdzisław Oziembło. W latach 1997 - 98 kopiec odrestaurowano staraniem władz lokalnych i obecnego proboszcza Nepli ks. Henryka Wielgosza, a miejscowi parafianie ufundowali pamiątkową tablicę.